Jun 012015
 

પ્રિય મિત્રો,

મારો આ પહેલાનો મોબાઈલ ગુજરાતી ફોન્ટ સપોર્ટ નહોતું કરતું. ગુજરાતી વેબસાઈટ કે બ્લોગ વાંચવા માટે ઓપેરા મિનિમાં ‘Use Bitmap Fonts for Complex Scrips’નું સેટિંગ કરી કામ ચલાવતો પણ વૉટ્સઍપમાં આવેલો ગુજરાતી મેસેજ ન વંચાય. આંખો હોવા છતાં આંધળા અને ભણેલા હોવા છતાં અગૂઠાછાપ. થર્ડપાર્ટી એપ્લિકેશન કે કોમ્પ્યુટરમાં ટ્ર્રાન્સફર કરી વાંચી લેતો, પણ મજા ન આવતી, જાણે જાપાની ભાષા વાંચવા જાપાની પાસે જવું પડે તેવી લાગણી થતી. વૉટ્સઍપનો વપરાશ વધવાથી આ સમસ્યા વકરી.

નવો મોબાઈલ લેવાનો સમય થયો ત્યારે પહેલી પ્રાયોરિટી હતી, વૉટ્સઍપમાં ગુજરાતી વંચાવું જ જોઈએ, પાંચ ઈંચ કે તેથી મોટું સ્કિન હોવું જોઈએ અને બેટરી આખો દિવસ ચાલવી જોઈએ. રીલાયન્સ ડિઝિટલ, ક્રોમા રીટેલ મૉલ વગેરે જગ્યાએ અલગ અલગ મોબાઈલ જોયા. તેમાં ગુજરાતી વંચાય છે કે નહીં તેની ખાતરી કરી. છેવટે જરૂરીયાત, બજેટ અને ગમા-અણગમાને ધ્યાનમાં લઈ એલજી જી પ્રો લાઈટ ડ્યુઅલ ફોન ખરીદ્યો.

આટલી પ્રસ્તાવના સાથે આ પોસ્ટ કરવાનું કારણ માહિતીની આપ-લે છે. મોબાઈલ ગુજરાતી ફોન્ટ સપોર્ટ ન કરતું હોય તો શું શું કરી શકાય તે છે.

૧) જૂનો મોબાઈલ કોઈને આપી/વેચી (ઓએલએક્સ/ક્વિકર તે માટે જ તો છે) નવો મોબાઈલ વસાવો.

૨) નવો મોબાઈલ લો ત્યાં સુધી થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશનની કાખઘોડી વડે લંગડાતા કામ ચલાવો.

૩) ફોનને Root કરો અને ગુજરાતી ફોન્ટ ઉમેરો. ફોનની ગેરંટી જતી રહેશે. એક્સપર્ટ માટે ફક્ત.

૪) આ ઉપરાંત કોઈ ઉપાય હોય તો અહીં શેર કરો.

બીજું, કયા મોબાઈલમાં ગુજરાતી વંચાય છે અને કયા મોબાઈલમાં ગુજરાતી નથી વંચાતું તેની એક યાદી બનાવીએ. તે માટે તમારી પાસે કયો મોબાઈલ છે તેનો ચોક્ક્સ મોડેલ નંબર આપો અને તેમાં ગુજરાતી વંચાય છે કે કેમ તે જણાવો. અપડેટેડ યાદી અહીં જોઈ શકો છો.

ચાઈનામાં ચાયનિઝ વંચાય અને ગુજરાતમાં ગુજરાતી ન વંચાય એ કેવું? એ પણ એવા સમયે જ્યારે એક ગુજરાતી ભારતના વડાપ્રધાન પદે હોય! ભવિષ્યમાં ભારતમાં વેચતા દેરેક ફોનમાં ભારતિય ભાષાઓ વંચાય તેવી વ્યવસ્થા હોય તે માટે યોગ્ય પ્રચાર અને પ્રસાર કરીએ.

મોબાઈલ વિક્રેતા, મોબાઈલ ડિલર, મોબાઈલ કસ્ટમર કેર, મોબાઈલ કંપનીને આ બાબતની જાણ કરીએ. આ બહુ જ જરૂરી છે, નહિંતર તેઓ કહેશો જુઓ અમારા મોબાઈલમાં ગુજરાતી નથી વંચાતું છતાં ફ્લિપકાર્ટ પર આટલી સેક્ન્ડમાં આટલા હજાર ફોન વેચાઈ ગયા!

કોઈ ગુજરાતી છાપું/મેગેઝિન કે સાઈટ કોઈ ફોન/ટેબનો રીવ્યુ કરે તો તેણે તે ફોનમાં ગુજરાતી ફોન્ટ સપોર્ટ છે કે નહીં તે જણાવવું બહુ જ જરૂરી છે (ન જણાવ્યું હોય તો પૂછી લેવું) નહીંતર વાચક રીવ્યુથી દોરવાઈ તે ફોન ખરીદશે પણ પછી તે છાપું/મેગેઝિન/સાઈટ વાંચવા માટે જૂનો ફોન અથવા પીસી વાપરવું પડશે!

ગુજરાતી ન વંચાતું હોય તેવો ફોન ન લઈએ.

૯/૬/૧૫ અપડેટ – આ પોસ્ટ મૂક્યા પછી ઘણાં મિત્રોએ ફોન, મેસેજ, વૉટ્સઍપ, ફેસબુક, ટ્વિટર અને બ્લૉગ પર કોમેન્ટ કરી જણાવ્યું કે એપલ આઈફોન ૪ અને પછીના બધા મોડલમાં ગુજરાતી વંચાય છે. સેમસંગના મોટાભાગનાં (બધા નહીં) મોડલમાં ગુજરાતી વંચાય (અને લખાય પણ) છે. અન્ય કંપનીના મોબાઈલમાં એન્ડ્રોઈડનું નવું વર્ઝન લોલીપોપ (૫.૦) હોય તો ગુજરાતી વંચાય છે. લોલીપોપ પહેલાનું વર્જન હોય તો (દા.ત. કિટકેટ) મોબાઈલના મોડલ પર અવલંબે છે કે ગુજરાતી વંચાશે કે કેમ. (યાદી અહીં આપી છે).

ટૂંકમાં મોબાઈલમાં ગુજરાતી વંચાય તે માટે એન્ડ્રોઈડ ખરીદનારાઓએ લોલીપોપ કે તે પછીનું વર્જન હોય તો જ લેવું, જૂનો મોબાઈલ ધરાવનારાઓએ લોલીપોપ અપડેટની રાહ જોવી, જૂનું મોબાઈલ ખરીદનારાઓએ આ યાદી તપાસી લેવી.

– વિનય ખત્રી

Mar 192015
 

પ્રિય મિત્રો,

આ કઈ ગુજરાતી વાનગીઓ છે, કોઈ કહેશે?

બૈંગન બતી બકે, માર્બ્લે બુત્તેર ફૂઝ્ઝ, ચૂઈ બ્રોવ્નીએ કોકીએસ, પલક કીચીડી, સમોસા ચાત, શક્કરિયા બટાકાના મેક્ષિકન વ્રપ્સ, જેલ્લ્ય સલાડ, છોલે, પીઝ્ઝારિયા ઇદ્લ્ય, ડર્ય ફ્રુઇત સમોસા, સ્તુફ્ફેદ બેલ્લ પેપ્પેર્સ વિથ બર્લેય, સ્ત્રવ્બેર્ર્ય યોઘુર્ત કાને પીએચે, દતેસ મગિક, સ્તુફ્ફેદ મેથી પકોડા, મીલ્લેતે પુલાવ, મેક્ષિકન ટીક્કી ચાત, પ્રોતીએન બિસ્કુઇત, ઇચે ચ્રેં કોને ચૂપ કાકે, જુઅરની ધણીનો ચેવડો, ઓઅત્સ કોફતા ચુર્ર્ય, ગ્રીન કોઇન્સ, ફ્રુઇત હળવો, હવૈઇઅન તારો ચુર્ર્ય, ભીંડી રીચે, સિંધી ભીંડા ચુર્ર્ય, ડર્ય મંચુરિયન, હક્કાલ નૂદ્લેસ, ગૂંદની ગોર પાપડી, ડાળ ઢોકળી, વેગ મસૂર ખીચડી, મૂળી બેસન ના શાક, પાણી નો રોટલો, મળી મગસ, હવૈઇઅન માંકારોની, પોતાતો સલાડ, હવૈઇઅન પુંચ, બિસ્કુઇત તાકોસ, હમાસ પિઝ્ઝા, લીત્ચી શ્રીકાંડ ઇન તરત્સ, હેઅર્ત હેઅલ્થ્ય ડ્રીંક, મીનેસ્ત્રોને સોઉપ, ચોકોલાત્ય બુન, જૈન હક્કા નૂદ્લેસ, જૈન થઇ ફ્રીએદ રીચે, લેબનેસે વરાપ, ઓઅત્સ સ્ત્રવ્બેર્ર્ય યોઘુર્ત, તરી કોલોર થઇ પરાઠા, વાલેન્તીને રેલીશ, સ્ત્રવ્બેર્ર્ય શુફ્ફ્લે, ફ્રુઇત ફલાણ, ચ્રીસ્પ્ય વેગેતાબ્લે, મોંડા પીઠા, કર્ણ પનીકી, શાહી કેબબ, પર્ત્ય કેબબ, ગુઅવા ચુત્નેય, ગુઅવા ફૂઝ્ઝ, ખેંદાત્તા, ડાળ મ્મોંગ અવધી, કોકીએ સંદ્વીચ, ચીપોટલે વ્રપ્સ, મીડ દય મુન્ચીએસ, પિઝ્ઝા ચ્રોચ્કેત્સ, ચિલ્લી બેંસ રીસ, સ્તુફ્ફ વેગ્ગીએ લેન્તીલ રીસ, શોર્ટ ચ્રુસ્ત ગ્રપેસ સ્લીસ, ફન્દ્ગવેલા માગ ના પુડલા, ધન્શક વિથ બ્રોવન રીચે, ઓઅત્સ પપેર ડોસા, ઓઅત્સ કોકોનુત પુદ્દીંગ, હેઅર્ત હેઅલ્થ્ય ડ્રીંક, મીનેસ્ત્રોને સોઉપ, ચોકોલાત્ય બુન, સ્તુફ્ફેદ બેલ્લ પેપ્પેર્સ વિથ બર્લેય, સ્ત્રવ્બેર્ર્ય યોઘુર્ત કાને પીએચે, તોમતો સલાડ, ગર્દેન સલાડ, બલ્ત્ય પનીર, કાઠીયાવાડી ઘુત્તો, અલૂ મેથી ચાત, મીની ફલાફલ બુર્ગેર, બિસ્કુઇત સંદ્વીચ, હેઅલ્થ્ય દાબેલી, સ્ચેઝ્વાની સ્તીચ્ક્સ, વાનીલ્લા સ્પોન્ગે કાકે, હવૈઇન સ્લીચે કાકે, ચોકોલાતે વાલ્નુત બ્રોવ્નીએ, રસગુલ્લા સ્તુફ્ફ માવા બલ્લ્સ, અમેરીકાન સ્લીદેર્સ, ઇન્સ્તંત જલેબી, ચોરાફળી, ડાળ બુખારા, ડાળ દુમ પુહ્ક્ત કુરેશી, ચ્લાય્ફૂત્ય, ડાળ બે આબ, મુતંજન પુલાવ, કાશ્મીરી કેબબ, ગુઅવા ડ્રીંક, ગુઅવા બાસ્કેટ, વેગેતાબ્લે રવા પોંગલ, સરગવાનો સોઉપ, ડોસા રોલ્લ, વાલેન્તીને સુર્પ્રીસે કાકે, લોવેલ્ય રોસે પ્લાત્તેર, ચિસ્ય ડિસ્ક, સ્ચેઝ્વાન આલું સ્તીચ્ક્સ, માદુર વડે, રેડ રીચે, ગ્રીન ચુર્ર્ય, ઓનીઓન પરાઠા, ડોસા બકે, હોમેમાડે ચોકોલાતે સ્લબ, ચોકોલાતે ચ્રુંચ, બનાના વાલ્નુત સ્લીચે, ફીત્નેસ્સ સેરીઅલ ડ્રોપ્સ, યક દક બેહાસ, ઓરિએન્તલ પૂરી, મોલ્તેન લાવ પૂરી, ગોર પાપડી, ગ્રીન ગાર્લિક મઠો અને દાલ બાટી, ઓઅત્સ ઉત્તપમ, બનાના કુર્દ પુદ્દીંગ, રોલ્લ બ્ય્તેસ, રાગી વેગેતાબ્લે ચિલ્લા, પેનને પાસ્તા, સંદ્વીચ, ગઠીયાની સબ્જી, પકોડા પુલાવ, દૂધી કોફતા, ગુલ પાંખડી, કર્ણ ભાજી બુન, ચિસ્ય પીનેઅપ્પ્લે બીતે, ધુન્ગરીયો રોટલો, ભરેલા ગલકુનું શક, પેનાંગ ચુર્ર્ય, થઇ જસ્મીને રીચે, હેઅલ્થ્ય નૂદ્લેસ, કાજુ કરેલાનું શક, ગુજરાતી ડાળ, ગુલ પાંખડી, કર્ણ ભાજી બુન, ચિસ્ય પીનેઅપ્પ્લે બીતે, ચટપટા બ્ય્તેસ, ફેસ્તીવે તરત્સ, બાસુંદી ચ્રેઅમ, સ્પીનાચ સ્ટ્રીપ્સ, ચ્રીસ્પ્ય પનીર વિથ કોન્ગ્ય સૌચે, જપનેસે ચુર્ર્ય રીચે, થે હુન્ગેર હોપે સંદ્વીચ, સોમેથીંગ એલ્સે સંદ્વીચ, પોંક ઉત્તપમ, ચીક્કી ચોકોલાતે બાર, ગુલાર કેબબ, હરે ચાનને કે કેબબ, ફ્લાકેસ સીડ સંદ્વીચ, ચીસે સ્પીનાચ કસડિયા, એન્ચીલાદાસ, તુંર પલકના શાક, સીકમ પૂરી કેબબ, પિસ્તો દીપ, પેઅનુંત કચુંબર, કાર્રોત કલાકંદ, કાર્રોત રીસ્સોતો, માંન્ભોગ, રોઅસ્તેદ મુએસ્લી, ગ્રનોલા મુસેલી, ગ્રનોલા બાર, કોચ્ક્તીલ નાચોસ અંદ ચીસે સૌચે, મેથી ચમન, તાલુંમેય, બકેદ સૌચ્ય સંદ્વીચ, ભાકાર્વાડી કોને ચાત, પિઝ્ઝા મુફ્ફીન્સ, અપ્પ્લે અંદ ઓરંગે કાનોપીએસ, પાન બલ્લ્સ, અપ્પ્લે વેગેતાબ્લે, અપ્પ્લે પેઅર ચુત્નેય, શાહી ખાના, જીરા બુત્તેર કોકીએસ, અલ્મોન્દ ચોકોલાતે કોકીએસ, કુલચા, કાર્રોત ફિરની, ગાજર મેથીનું શક, અપ્પ્લે વેગેતાબ્લે, અપ્પ્લે પેઅર ચુત્નેય, જીરા બુત્તેર કોકીએસ, અલ્મોન્દ ચોકોલાતે કોકીએસ, કાર્રોત ફિરની, ગાજર મેથીનું શક, કાર્રોત રૈતા, ચ્રીસ્પ્ય ચિલ્લી કાઉલીફ્લોવેર, ગોબી લાજવાબ, રતાળુની પેત્તીશ, સ્તુફ્ફ પરવાળ, ફાળા લપસી વિથ કલાકંદ અને વાળની બિરયાની.

કેટલી વાનગીઓ ઓળખી શક્યા? માનવામાં નથી આવતું ને, આ બધી વાનગીઓ ‘ઈટીવી ગુજરાતી’ પર આવતા ગુજરાતી ‘રસોઈ શો’ની વાનગીઓ છે જે યુટ્યુબ પર મૂકવામાં આવી છે:

રસોઈ શો - ઈટીવી ગુજરાતી

આ રસોઈ શો ફક્ત નામનો ગુજરાતી છે, બાકી તેમાં ગુજરાતી નહિંવત અને અંગ્રેજી શબ્દોની ભરમાર હોય છે. વાનગીના નામ, તેમાં વપરાતી વસ્તુઓના નામ, તેમાં વપરાતી ક્રિયા (સ્પ્રિંકલ કરો) તમામ અંગ્રેજીમાં હોય છે. કોન્વેન્ટમાં ભણેલી યુવતીઓ અંગ્રેજી બોલે તે તો જાણે સમજ્યા પણ અમદાવાદમાં પહેલી વખત પગ રસોઈ શોના શુટીંગ માટે મૂક્યો હોય તેવી બહેનો પણ દેખાદેખીમાં અંગ્રેજીમાં બોલવાનાં ફાંફા મારતી હોય છે. વાંક તેમનો નથી. શોનું ફોર્મેટ જ એવું બનાવી દેવાયું છે કે કોઈ શુદ્ધ ગુજરાતી બોલે તો જુનવાણીમાં ખપી જાય અને કદાચ તેની વાનગી એડિટ થઈ જાય!

રસોઈ શો પર આ લેખ મૂકતાં પહેલા અન્ય અંગ્રેજી કૂકરી ચેનલ પણ જોઈ. ત્યાં અંગ્રેજી શોમાં પણ જે તે વસ્તુના નામ હિન્દીમાં પણ બોલાય છે જેથી ભારતિય દર્શકો સમજી શકે. હિન્દી શોમાં શુદ્ધ હિન્દી બોલાનો આગ્રહ જોઈ શકાય છે.

અને હા, “વાળની બિરયાની” વાંચીને યાદ આવ્યું કે સામાન્ય રીતે ‘શેફ’ માથા પર કેપ પહેરેલા જોવા મળે છે જેથી વાનગીમાં વાળ ન પડે પણ અહીં તો ‘ખાસ રસોઈ શો માટે નવું હેરકટ કરાવી આવનાર’ના લાભાર્થે ખુલ્લા વાળ રાખીને રાંધતી દેખાડવામાં આવે છે!

થાળીમાં વાળ - ચિત્ર સૌજન્ય પોપ્યુલર સાયનસ

… અને થાળીમાં વાળ વિશે વાંચો પોપ્યુલર સાયન્સનો આ લેખ.

ગુજરાતી ભાષા જીવશે કે કેમ તેની મને ખબર નથી પણ કેવી હાલતમાં જીવશે તેનો આછેરો અંદાજ મને અહીં દેખાયો…

Mar 182015
 

આજકાલની જનરેશનને સાચી જોડણી નથી આવડતી, સાચું ગ્રામર નથી આવડતું, ક્રિયાપદો ખોટાં હોય છે, વિશેષણો ક્યારે વાપરવાં એની સમજ હોતી નથી, ટેક્સ્ટ મેસૅજ કરીને ગમે તે શબ્દના ટૂંકાક્ષરો બનાવતાં થઈ ગયાં છે – આવી ફરિયાદ ગુજરાતી વડીલોની જ નહીં અંગ્રેજી જેમની માતૃભાષા છે એમની પણ છે. છોકરાંઓને પ્રોપર ગુજરાતી કે પ્રોપર ઈંગ્લિશ લખતાં નથી આવડતું એ વાત શું સાચી છે?

ના. છોકરાંઓ એમ જ લખશે અને એ જ રીતે લખવા દો. એ બધાં કંઈ ભાષાના પ્રોફેસરો નથી કે પત્રકારો-લેખકો નથી. એમને એમની આગવી ભાષા છે, એમની ભાષાનો આગવો અંદાજ છે. એમના માટે સુંદર છોકરો ‘કૂલ’ પણ હોઈ શકે છે અને સુંદર છોકરી ‘હૉટ’ પણ હોઈ શકે છે. શબ્દોને નીતનવા કૉન્ટેક્સ્ટમાં વાપરીને તેઓ ભાષાની સમૃદ્ધિ વધારે છે.

બ્રિટનવાળાઓને લાગે છે કે અમે જે અંગ્રેજી બોલીએ-લખીએ છીએ તે પ્રોપર છે. અમેરિકાવાળા માને છે કે અમારી અંગ્રેજી પ્રોપર છે. અમદાવાદવાળા ગુજરાતીઓ કહેતા હોય છે કે મુંબઈના ગુજરાતીઓના ઉચ્ચાર વિચિત્ર હોય છે, મુંબઈવાળાઓને અમદાવાદની ગુજરાતી ઈમ્પ્રોપર લાગતી હોય છે. ભલે લાગે. જેમ પ્રોપર ઈંગ્લિશ જેવું કંઈ નથી એમ પ્રોપર ગુજરાતી જેવું પણ કંઈ નથી. સુરતી, ચરોતરી, હાલારી, કાઠિયાવાડીથી લઈને એન. આર. આઈઝની ગુજરાતી સુધીની વેરાઈટીઓ છે. અત્યાર સુધી માત્ર બોલવામાં હતી, હવે તો તમે ફેસબુક અને વૉટ્સઍપ પર જુઓ તો ‘બહુ’ને બદલે ‘બવ’, ‘લખાઈ ગયું’ને બદલે ‘લખાય ગયું’ અને ‘બેસાડી દેવા જોઈએ’ને બદલે ‘બેસાડી દેવા જોવે’ લખેલું વંચાશે. જોડણી અને અનુસ્વાર તો આડેધડ જેમ ફાવે તેમ. પણ વાંધો નથી. ગઈ કાલ સુધી જે લોકો લખતા જ નહોતા, તેઓ આજે લખતા થયા છે. આ બધા કંઈ પ્રોફેશનલ લેખકો નથી અને પ્રોફેશનલ લેખક બનવાના એમનાં સપનાં પણ નથી. એ બધા શૅર કરવા માગે છે, પોતાના વિચારો, પોતાના આક્રોશો, પોતાની રમૂજો.

ભાષાની શુદ્ધિની જરૂર તમે છાપામાં લખતા હોય, સાહિત્યનું સર્જન કરતા હો, કે પછી સત્તાવાર દસ્તાવેજો અને સરકારી કાગળિયાં બનાવતા હો ત્યારે પડે. સાહિત્યમાં પણ જ્યારે તમે કોઈ એવા વાતાવરણની વાત કરતા હો ત્યારે ‘પ્રોપર ગુજરાતી’ને બદલે ‘ઈમ્પ્રોપર ગુજરાતી’ જાણી જોઈને વાપરતા હો છો અને ક્યારેક અનાયાસ એવા શબ્દો આવી જાય ત્યારે તમારી ભાષાની ફલેવરમાં એટલો ઉમેરો થતો હોય છે. ચંદ્રકાંત બક્ષી હંમેશાં ‘ઘરે જઉં છું’ની જગ્યાએ ‘ઘેર જઉં છું’ લખતા. અને કહેતા કે મને ખબર છે કે ‘ઘરે’ લખાય પણ ‘ઘેર’ મારા માટે સાહજિક છે. બક્ષીની કક્ષાએ પહોંચીને તમે ભાષા સાથે તમામ પ્રકારની છૂટછાટ લઈ શકો – વ્યાકરણમાં પણ. પરંતુ સાચું શું છે એની ખબર હોય તો આવી છૂટછાટ લઈ શકો. ઘણા કવિઓ છંદ ન આવડતા હોય એટલે કહે કે હું છંદનાં બંધનોમાં માનતો નથી એટલે અછાંદસ લખું છું. પણ ભઈલા તારા અછાંદસ કાવ્યોમાં જાન ત્યારે આવે જ્યારે તને છંદ આવડતા હોય છતાં તું એને ના વાપરે. આવડવા તો જોઈએ જ.

ઉમાશંકર જોશી, નિરંજન ભગત, સુરેશ જોષી, સુરેશ દલાલ, રાજેન્દ્ર શુકલ, લાભશંકર ઠાકર, સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર, રમેશ પારેખ અને આવા અનેક મહારથીઓએ ઉત્તમ અછાંદસ કાવ્યો લખ્યા અને આ દરેક કવિની છંદ પર ગજબની હથોટી.

પત્રકારત્વમાં પ્રવેશીને છાપા માટે લખતી વખતે જોડણી-ગ્રામર બધું પાક્કું જોઈએ. ટીવી ચૅનલ પર બોલવાની જવાબદારીવાળું કામ હોય તો ઉચ્ચારણ પણ શુદ્ધ જોઈએ. મહેસાણાનો લહેકો મીઠો લાગે – અંગત વાતચીતમાં બોલાય ત્યારે કે પછી નાટક-ફિલ્મમાં એવું પાત્ર હોય ત્યારે. ન્યૂઝ રીડરની જુબાનમાં ‘જીજે-ટુ’ની નંબર પ્લેટ ન આવવી જોઈએ.

અંગ્રેજી હોય કે ગુજરાતી પંરપરાથી ચાલતા આવેલા ભાષાના, ગ્રામરના નિયમો તૂટતા જ આવ્યા છે, નવા નિયમો સર્જાતા જ રહ્યા છે. જેમ કે સ્ટાન્ડર્ડ ઈંગ્લિશમાં એક વાક્યમાં બે નેગૅટિવ્સ ન આવે છતાં આજની તારીખે તમે ‘આય કાન્ટ ગેટ નો સેટિસ્ફેક્શન’ લખો કે બોલો તો તે સાચું ગણાય. ગુજરાતીમાં (અને અંગ્રેજીમાં પણ) ‘કારણ કે’ અથવા ‘અને’થી વાક્ય શરૂ ન કરાય એવી પ્રથા છે, નિયમ પણ છે. આમ છતાં આ શબ્દોથી વાક્યો જ નહીં, પૅરેગ્રાફ જ નહીં, પ્રકરણની શરૂઆત પણ થતી હોય છે જે ઈફેક્ટિવ હોય છે.

ભાષાની શુદ્ધતાની બાબતમાં કે જોડણીની ચોખ્ખાઈની બાબતમાં મારો મત સ્પષ્ટ છે: જેઓ પ્રોફેશનલ્સ નથી કે પ્રોફેશનલ્સ બનવા માગતા નથી કે પ્રોફેશનલ્સમાં પોતાની ગણના થાય એવાં જેમને હેવાં નથી એ બધા જ લખનારા-બોલનારા માટે ભાષાની કે ગ્રામરની કે ઉચ્ચારણની તમામ સો કૉલ્ડ અશુદ્ધિઓ માફ છે. માફ જ નહીં હું તો કહીશ કે એ બધું એમનામાં આવકાર્ય પણ છે કારણ કે એ વાંચી/સાંભળીને મને ખબર પડે છે કે એ ભાષાની સમૃદ્ધિ, એનો વ્યાપ કેટલો મોટો છે. પણ ભાષાના શિક્ષકો – અધ્યાપકો – પ્રાધ્યાપકો કે પછી છાપાં – મૅગેઝિનના ન્યૂઝ રૂમ સાથે સંકળાયેલા પત્રકારો – પ્રૂફ રીડરો કે પછી ન્યૂઝ ચૅનલના એડિટોરિયલ વિભાગની જવાબદારીઓ સંભાળનારાઓ, સરકારી કે બિનસરકારી સંસ્થાઓમાં પરિપત્રો, પત્ર વ્યવહાર સંભાળનારાઓ, કાયદાની લિખાપટ્ટીની પ્રક્રિયામાં સંકળાયેલાઓ અને જાહેરખબરના ક્ષેત્રમાં લેખનકાર્ય કરનારાઓને ખબર હોવી જોઈએ કે સાચી જોડણી કઈ છે. એમને ખબર હોવી જોઈએ કે સાચું ગ્રામર કોને કહેવાય (‘નરેન્દ્ર મોદી ભારતનો વિકાસ કરવાનું ‘સોચી’ રહ્યા છે એવું લખશો તો એક લપડાક પડશે.’) જ્યાં જાણી જોઈને મસ્તી કરવી હોય ત્યાં બધી જ તોડફોડ કરી શકાય. સાચી જોડણી લખવી અઘરી નથી એવું યશવંત દોશીનું કહેવું હતું. તમારે જો જોડણી વિશેના લેખમાં જોડણીના અટપટા નિયમો વગેરેની વાત કરીને લેખનું આવું મથાળું બાંધવું હોય તો છૂટ છે: સાચિ જોડણિ અઘરિ નથિ.

બોલવામાં તમે તમારું ગ્રામર વાપરો, તમારા વતનની બોલીની ખુશ્બુ ઉમેરો, મઝા છે. પણ કોઈ જગ્યાએ આવી મઝાઓ ભારે પડતી હોય છે. અમારા એક મિત્ર ગુજરાતી રંગભૂમિ સાથે સંકળાયેલા છે. એમના પ્રોડક્શનની ટીમ અમેરિકા જવાની હતી. વ્યવસ્થા સંભાળવા એમણે પણ જવાનું હતું. અમેરિકન ઍમ્બેસીમાં વિઝા લેવા ગયા. ઈન્ટરવ્યૂ શરૂ થયો. પાંચેક મિનિટ પછી ટેબલની પાછળ બેઠેલા અમેરિકન ઑફિસરે કહ્યું: આય થિન્ક લેટ્સ કૉલ એન ઈન્ટરપ્રીટર’. મારા મિત્રે કહ્યું, ‘આય ડોન્ટ નીડ ઈન્ટરપ્રીટર. આય નો ઈંગ્લિશ.’ અમેરિકને કહ્યું, ‘આય નીડ એન ઈન્ટરપ્રીટર ટુ અન્ડરસ્ટેન્ડ યૉર ઈંગ્લિશ.’

આજનો વિચાર

અંગ્રેજી ભાષામાં અનાથ અને વિધવા માટેના શબ્દો છે પણ જે માબાપે સંતાન ગુમાવ્યું છે એમના માટે કોઈ શબ્દ નથી.
– જેન વૅગ્નર

એક મિનિટ!

કિસીને મેરી નીંદ લૂટી
તો કિસીને મેરા ચૈન લૂટ લિયા
નીંદ મિલે તો આપ રખલેના
પર ચૈન મિલે તો પ્લીઝ મુઝે દે દેના…
… તીન તોલે કા હૈ, યાર.

(વૉટ્સઍપ પર વાંચેલું)

સૌરભ શાહ, ગુડ મોર્નિંગ, ‘મુંબઈ સમાચાર’, બુધવાર, ૧૮ માર્ચ ૨૦૧૫
લેખકનું ફેસબુક ફેન પેજ

Jan 072012
 

પ્રિય મિત્રો,

રોજ જે ગુજરાતી છાપું આપણે વાંચતા હોઈએ તે છાપું અચાનક અગ્રેજીમાં છપાવા લાગે તો? કોઈ પણ જાતની આગોતરી જાણ વગર અચાનક કોઈ નખશિખ ગુજરાતી અખબાર અંગ્રેજી લેખ મુકવા લાગે તો? આપણા લોકો, આપણી ભાષા, આપણી સંસ્કૃતિની વાતો કરતું કોઈ અચાનક OUR PEOPLE, OUR COUNTRY, OUR CULTUREની વાતો કરવા લાગે તો કેવું લાગે?

દેશ (વતન)માં આપણાં વૃદ્ધ દાદીમાને મળવા જઈએ અને ત્યાં પહોંચ્યા પછી ખબર પડે કે દાદીમાએ તો કોઈ અંગ્રેજ સાથે સંસાર વસાવી લીધો છે. સાથે સાથે પાશ્ચાત્ય રહેણી કરણી અપનાવી લીધી છે. ધર્મ પરિવર્તન પણ કરાવી લીધું છે! આવો જ આંચકો મને આજે જ્યારે મેં ગુજરાતી.નુ નિંગ ગ્રુપની મુલાકાત લીધી ત્યારે લાગ્યો. આ ગ્રુપમાં મેં હજી હમણાં જ ‘દસ શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી બ્લૉગ સ્પર્ધા’ના પરિણામની પોસ્ટ મૂકી હતી. વચ્ચે થોડો સમય ઑફ નેટ રહ્યો અને આજે અચાનક આ ગ્રૂપના ઓટલે ચડ્યો તો પહેલા તો ‘પાસવર્ડ’ ખોટો છે કહીને ઓળખવાની ના પાડી દીધી! પછી ‘પાસવર્ડ ભૂલાઈ ગયો છે’ સેવા વાપરીને નવો પાસવર્ડ નાખીને ઓટલ ચડ્યો તો મેં મૂકેલી પોસ્ટ ગાયબ! મેં વાંચી લીધેલી મેઈલ્સ ફરી પાછી ‘અનરીડ’ દેખાવા લાગી! સભ્ય સંખ્યા ૩૫ હજાર ઉપર હતી તે ઘટીને પાંચ હજાર પર આવી ગઈ! થોડા ખાંખાખોળા કરતાં જાણવા મળ્યું કે અચાનક ગ્રૂપ જ બદલાઈ ગયું છે. મારી પોસ્ટ વાળું ગુજરાતી ગ્રૂપ અચાનક અંગ્રેજી ગ્રૂપ થઈ ગયું છે અને તેનું નામ બદલાઈને ‘ધ ઈન્ડિયન્સ‘ થઈ ગયું છે!

મને એમ લાગ્યું કે આમ કરીને ગ્રૂપ સંચાલક અંગ્રેજી અને ગુજરાતી ભાષાની પોસ્ટ માટે અલગ અલગ પ્લેટફોર્મ પુરું પાડી રહ્યા છે પણ એવું નથી, ગુજરાતી ગ્રૂપ પર હજી પણ અંગ્રેજી પોસ્ટ મોડરેટ કરવામાં આવી રહી છે!

ગુજરાતી ગ્રૂપને અંગ્રેજીમાં ફેરવતી વખતે સંચાલકે ગ્રૂપના સભ્યોને ના મત મેળવીને વિશ્વાસમાં લીધા છે કે ન તો જાણ કરવાની દરકાર કરી છે. કયા કારણે તેમને એમ કરવાની જરૂર પડી તે પણ જણાવવામાં આવ્યું નથી. ગ્રુપ સંચાલક આ પોસ્ટ વાંચીને સ્પષ્ટતા કરે ત્યાં સુધી ચાલો આપણે આપણાં તુક્કા લગાવીએ…

૧) ગ્રુપને અંગ્રેજીમાં ફેરવવાથી વધુ લોકો સુધી પહોંચી શકાય. ખાસ કરીને આજની પેઠી. મોબાઈલ વાપરતી પેઢી.

ઑન સેક્ન્ડ થૉટ: એમ કરતાં મૂળ ઉદેશ્યનું શું? આપણી ભાષા, આપણી સંસ્કૃતિનું શું? અને અંગ્રેજી વાંચનાર માટે તો હજારો વિકલ્પ છે તેનું શું?

શરૂઆત મેં કરી આપી છે, તમે તેને આગળ વધારો….